Geschiedenis van de NS

Tot begin 1800 reisden mensen vooral te voet, met de koets of met de trekschuit, een soort boot die door paarden werd getrokken. Dat veranderde toen de Engelsman James Watt in 1765 de stoommachine ontwikkelde. In 1804 zette Richard Trevithick zo’n machine op rails. Zijn primitieve locomotief trok zware wagons met gemak vooruit. Hij besefte toen nog niet hoe groot deze uitvinding zou worden.

In 1825 opende Engeland de eerste spoorlijn. In Nederland werd nog getwijfeld. Politici, schippers en boeren maakten zich zorgen: zou dit nieuwe ‘ijzeren gevaarte’ banen kosten? Zou vee schrikken? En was 35 kilometer per uur niet veel te snel voor het menselijk lichaam? Toch zette de ontwikkeling door.

Toen Duitsland en België hun spoor uitbreidden, wilde Nederland niet achterblijven. Koning Willem I besloot daarom dat ook ons land spoorwegen nodig had. Dankzij steun van de overheid konden ondernemers aan de slag.

In 1837 werd het eerste spoorwegbedrijf opgericht: de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM). Zij bouwden de lijn tussen Amsterdam en Haarlem, die in 1839 openging. De eerste trein werd getrokken door twee locomotieven met prachtige namen: De Arend en De Snelheid. Een replica van De Arend staat nu in het Spoorwegmuseum.

De aanleg van spoor ging langzaam, totdat de overheid besloot zelf een groot staatsspoorwegnet aan te leggen. De Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) beheerde een groot deel van deze lijnen. Rond 1900 lag het grootste deel van het netwerk zoals we dat nu kennen er al. Overal verschenen stations en voor het eerst konden grote groepen mensen makkelijk door het land reizen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd duidelijk hoe belangrijk een goed georganiseerd spoor is. Daarom gingen de SS en de HSM in 1917 samenwerken onder de naam Nederlandse Spoorwegen (NS). Ze bleven nog wel aparte bedrijven.

In 1937 fuseerden beide maatschappijen echt tot NS. Maar kort daarna brak de Tweede Wereldoorlog uit. Het spoornet raakte zwaar beschadigd: bruggen lagen in puin en veel treinen waren verdwenen. Na de bevrijding begon de wederopbouw, geholpen door Marshallhulp. Nederland liep voorop met het elektrificeren van het spoor en in 1958 reed de laatste stoomlocomotief zijn allerlaatste rit.

Vanaf de jaren zestig werd de auto steeds populairder. Veel mensen kozen voor hun eigen vervoer, waardoor het aantal treinreizigers daalde. NS kwam met nieuwe plannen, zoals Spoorslag ’70, een flinke vernieuwing van de dienstregeling. Ook werden goederentreinen steeds vaker vervangen door vrachtwagens.

In de jaren tachtig kwamen er grote ontwikkelingen aan, zoals de HSL-Zuid en de Betuweroute. NS vroeg om extra investeringen om het spoor klaar te maken voor de toekomst. Tegelijk werkte Europa aan meer concurrentie op het spoor. Daardoor werd NS in de jaren negentig verzelfstandigd en splitste het bedrijf in een commerciële NS Groep en organisaties die het spoor gingen beheren. Dat werd later ProRail.

Na de verzelfstandiging in 1995 kreeg NS een breed pakket aan activiteiten, zoals goederenvervoer, spoorbouw en telecom. Omdat het moeilijk bleek om op al deze markten tegelijk te concurreren, werden activiteiten buiten het spoorvervoer geleidelijk afgestoten. Met de verkoop van telecombelangen ontstond het Fonds Eenmalige bijdrage NS (FENS).

Vanaf 2000 besloot NS zich te richten op wat echt belangrijk is: reizigersvervoer, onderhoud van treinen en het verbeteren van stations. De kwaliteit moest omhoog. NS investeerde daarom in nieuw materieel, betere dienstregelingen en meer gemak voor reizigers.

De OV-chipkaart, ontwikkeld samen met andere vervoerders, maakte reizen veel makkelijker. Veiligheid werd verbeterd met poortjes op stations. De reisplanner en later de app zorgden voor goede reisinformatie, al bleef dat tijdens verstoringen soms een uitdaging.

Intussen werd reizen van deur tot deur belangrijker. Daarom kwamen er meer OV-fietsen, goede stallingen en samenwerking met partijen zoals Greenwheels en Q-park. Ook grote stations groeiden uit tot moderne ontmoetingsplekken waar wonen, werken en reizen samenkomen.

NS blijft werken aan betrouwbaarheid, duurzaamheid en reisgemak. De trein is een van de meest klimaatvriendelijke manieren om te reizen, en dat voordeel wil NS graag vasthouden. Daarnaast bouwt NS verder aan sterke internationale verbindingen, zoals naar Parijs, Brussel, Londen en Frankfurt.

Wie nóg dieper in de geschiedenis wil duiken, kan terecht bij het Spoorwegmuseum, NVBS, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid of Het Utrechts Archief. Maar voor nu weet je: de trein is niet alleen een handig vervoermiddel, maar een verhalenboek op rails.